System emerytalny w Polsce charakteryzuje się złożonością przepisów rozłożonych w wielu aktach prawnych. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewiduje jednak podwyższenie emerytury do kwoty najniższej dla osób, które spełniają warunki wieku i stażu. Od 1 marca 2026 roku obowiązują nowe kwoty świadczeń minimalnych, które zostały podwyższone w ramach corocznej waloryzacji. Znajomość aktualnych kwot i warunków otrzymania najniższej emerytury jest kluczowa dla planowania przyszłości finansowej oraz zrozumienia przysługujących praw. Część seniorów może też skorzystać z preferencji podatkowych, które opisujemy w tekście emerytury bez podatku.
Zasady funkcjonowania polskiego systemu emerytalnego
Polski system emerytalny opiera się na przepisach ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1749). Osoby urodzone przed 1949 rokiem otrzymują co do zasady emeryturę ustalaną na dawnych zasadach (art. 27), a osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku — według zasad zreformowanego systemu z 1999 roku (art. 24–26). U tych drugich składki są ewidencjonowane na koncie i subkoncie prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a u członków otwartych funduszy emerytalnych także na rachunku w OFE prowadzonym przez powszechne towarzystwo emerytalne.
Od 2014 roku uczestnictwo w Otwartych Funduszach Emerytalnych stało się dobrowolne. Wartość środków na koncie ZUS podlega waloryzacji o wskaźnik ogłaszany przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego (art. 25 ust. 12). Wartość środków zgromadzonych na rachunku OFE zależy natomiast od wartości instrumentów finansowych, w które fundusz zainwestował te środki
Obecnie obowiązujący wiek emerytalny wynosi 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet. Warto przypomnieć, że od 2013 roku wiek emerytalny był stopniowo podwyższany, docelowo do 67 lat zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. Jednak od października 2017 roku przywrócono poprzednie progi wieku emerytalnego, które obowiązują do dziś.
Powyższe zasady dotyczące wieku emerytalnego oraz sposobu ewidencjonowania składek nie dotyczą niektórych grup zawodowych obsługiwanych przez branżowe systemy emerytalne. Dotyczy to między innymi służb mundurowych, górników, nauczycieli, sędziów czy osób rozliczających się za pośrednictwem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W tych grupach mogą obowiązywać odmienne zasady naliczania wysokości świadczeń, niższy wiek emerytalny oraz inne kryteria.
Kwota bazowa jako podstawa wymiaru emerytury
W emeryturach ustalanych na dawnych zasadach (dla osób urodzonych przed 1949 rokiem) oraz w rentach do ustalenia podstawy wymiaru brana jest pod uwagę kwota bazowa; emerytura w nowym systemie to natomiast zgromadzone składki i kapitał podzielone przez średnie dalsze trwanie życia (art. 26). Zgodnie z art. 19 ustawy o emeryturach i rentach z FUS kwota bazowa wynosi 100% przeciętnego wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, w poprzednim roku kalendarzowym.
Kwota bazowa jest ustalana corocznie i obowiązuje od dnia 1 marca każdego roku kalendarzowego do końca lutego następnego roku kalendarzowego. Wysokość kwoty bazowej ogłasza Prezes Głównego Urzędu Statystycznego w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej Monitor Polski w terminie do 7 roboczego dnia lutego każdego roku
Kwoty najniższych świadczeń są co roku od 1 marca podwyższane wskaźnikiem waloryzacji emerytur i rent (art. 85 ust. 3, art. 88). Wskaźnik ten to średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych z poprzedniego roku zwiększony o co najmniej 20% realnego wzrostu przeciętnego wynagrodzenia (art. 89 ust. 1), co ma na celu utrzymanie realnej wartości świadczeń.
Aktualne kwoty najniższej emerytury w 2026 roku
Kwoty najniższych świadczeń ulegają regularnym zmianom zgodnie z przeprowadzaną waloryzacją. W 2026 roku obowiązują różne kwoty w zależności od okresu oraz rodzaju świadczenia.
Kwoty obowiązujące od marca 2025 do lutego 2026 roku
W okresie od marca 2025 roku do końca lutego 2026 roku obowiązywały następujące kwoty najniższych świadczeń:
- Emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna: 1 878,91 zł
- Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy: 1 409,18 zł
- Renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową i renta rodzinna wypadkowa: 2 254,69 zł
Kwoty obowiązujące od marca 2026 roku
Od marca 2026 roku do końca lutego 2027 roku obowiązują podwyższone kwoty najniższych świadczeń:
- Emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna: 1 978,49 zł
- Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy: 1 483,87 zł
- Renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową i renta rodzinna wypadkowa: 2 374,19 zł
Podwyżka kwot minimalnych świadczeń od marca 2026 roku wynosi 99,58 złotych dla emerytury podstawowej. Oznacza to wzrost o 5,3 procent, bo wskaźnik waloryzacji emerytur i rent w 2026 roku wynosi 105,3% (komunikat Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 11 lutego 2026 roku, M.P. 2026 poz. 202). Ta podwyżka wynika z corocznej waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych
| Rodzaj świadczenia | Marzec 2025 - luty 2026 | Marzec 2026 - luty 2027 | Wzrost |
|---|---|---|---|
| Emerytura minimalna | 1 878,91 zł | 1 978,49 zł | 99,58 zł |
| Renta częściowa | 1 409,18 zł | 1 483,87 zł | 74,69 zł |
| Renta wypadkowa | 2 254,69 zł | 2 374,19 zł | 119,50 zł |
Warunki otrzymania najniższej emerytury
Prawo do najniższej emerytury nie przysługuje automatycznie każdej osobie po osiągnięciu wieku emerytalnego. Istnieją określone warunki, które muszą być spełnione, aby otrzymać świadczenie w wysokości emerytury minimalnej.
Emerytura z urzędu
Zgodnie z art. 24a i art. 83 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS emerytura z urzędu przysługuje osobom, które pobierają rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym również rentę przyznaną w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, oraz osiągnęły powszechny wiek emerytalny. Od 1 października 2017 roku jest to 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.
Emerytura z urzędu przyznawana jest niezależnie od długości stażu ubezpieczeniowego. Aby ją otrzymać, nie trzeba składać żadnego wniosku. Od 1 stycznia 2015 roku emerytura z urzędu wypłacana jest wyłącznie na zasadach kapitałowych, gdyż dotyczy osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku
Wysokość emerytury z urzędu wyliczana jest przez podzielenie zgromadzonej na koncie ubezpieczonego sumy składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem ich waloryzacji (oraz kapitału początkowego i środków z subkonta) przez średnie dalsze trwanie życia. Emerytura ta nie może być niższa od pobieranej dotychczas renty (art. 24a ust. 6). Do najniższej emerytury podwyższa się ją przy stażu 20/25 lat (art. 87), a przy braku takiego stażu — do kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej albo częściowej niezdolności do pracy, zależnie od pobieranej wcześniej renty (art. 85 ust. 2a).
Warunki dla emerytury w trybie zwykłym
W przypadku gdy świadczenie nie zostało przyznane z urzędu, aby najniższa emerytura przysługiwała, muszą zostać spełnione określone wymagania:
- Osiągnięcie wymaganego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet, 65 lat dla mężczyzn)
- Wykazanie się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym co najmniej 20 lat dla kobiet oraz 25 lat dla mężczyzn (art. 87 ust. 1)
Jeśli osoba odchodząca na emeryturę nie posiada wymaganego stażu pracy, ZUS nie wypłaci jej emerytury minimalnej. Osoba taka otrzyma jedynie świadczenie w wysokości wynikającej z wysokości składek zgromadzonych na koncie emerytalnym. Może to oznaczać otrzymywanie świadczenia znacznie niższego od emerytury minimalnej
Automatyczne podwyższenie do poziomu emerytury minimalnej
Mimo osiągnięcia wieku emerytalnego i legitymowania się wystarczającym stażem, odprowadzone do ZUS składki mogą nie wystarczyć do uzyskania emerytury w wysokości świadczenia minimalnego. W takim przypadku emerytura jest automatycznie, z mocy ustawy, podwyższana do poziomu emerytury najniższej, a podwyższenie jest refundowane z budżetu państwa (art. 87 ust. 1–2). Dotyczy to także emerytury z ZUS łącznie z okresową emeryturą kapitałową z OFE. Miesiące, w których składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe liczono od podstawy niższej niż minimalne wynagrodzenie (np. preferencyjne składki przedsiębiorcy), wlicza się do wymaganego stażu tylko proporcjonalnie do tej podstawy (art. 87 ust. 3). Okresy pracy na zleceniu omawiamy osobno we wpisie umowa zlecenie a emerytura.
Sytuacja taka dotyczy między innymi:
- Pracowników otrzymujących minimalne wynagrodzenie
- Osób prowadzących działalność gospodarczą opłacających minimalne składki ZUS
- Przedsiębiorców rozliczających się na podstawie 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego
Przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą przez 25 lat opłacał składki od najniższej podstawy dla przedsiębiorców (60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia). Mimo spełnienia warunku stażowego, zgromadzone składki nie wystarczyły do osiągnięcia emerytury minimalnej. ZUS automatycznie podwyższył jego świadczenie do poziomu 1 978,49 zł (kwota od 1 marca 2026 roku), zapewniając mu emeryturę minimalną.
Kto nie otrzyma najniższej emerytury
Najniższej emerytury nie otrzymają osoby po osiągnięciu wymaganego wieku emerytalnego, które nie spełniają wymogów dotyczących stażu pracy, za krótko opłacały składki oraz nie uzyskały prawa do świadczenia z urzędu. Otrzymają one tylko świadczenie wynikające ze zgromadzonego kapitału w ZUS, które może być niższe od określonego świadczenia minimalnego. Pracodawcy mogą przekazać nam zgłoszenia do ZUS i dokumentację ubezpieczeniową pracowników, korzystając z obsługi kadrowo-płacowej.
Grupy narażone na emeryturę poniżej minimum
Szczególnie narażone na otrzymywanie emerytury poniżej minimalnej są następujące grupy:
- Osoby sporadycznie zatrudniane na umowę o pracę
- Pracownicy wykonujący pracę na podstawie umowy o dzieło, od której nie odprowadza się składek emerytalno-rentowych
- Osoby z długimi przerwami w pracy lub długotrwale chorujące
- Kobiety zajmujące się przez wiele lat dziećmi bez formalnego zatrudnienia
- Osoby pracujące przez większość okresu składkowego nielegalnie
Od zasiłków chorobowych nie odprowadza się składek emerytalnych, co oznacza, że długie okresy choroby nie są uwzględniane w kapitale emerytalnym. Podobnie okresy wychowywania dzieci bez formalnego zatrudnienia nie generują składek na przyszłą emeryturę, chyba że osoba dobrowolnie opłaca składki lub korzysta z ulg rodzicielskich
Konsekwencje niespełnienia warunków
Mimo istnienia emerytury minimalnej część osób w Polsce otrzymuje świadczenie poniżej tej kwoty. Przyszli emeryci, którzy nie spełnią kryteriów wymaganych do otrzymywania emerytury minimalnej, będą otrzymywać niższe świadczenie miesięczne.
Szczególnie dotkliwe może to być dla osób, które przez większość życia zawodowego pracowały w szarej strefie, miały nieregularne zatrudnienie lub długie przerwy w karierze zawodowej. W takich przypadkach zgromadzony kapitał emerytalny może być niewystarczający nawet do zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych.
Limity dorabiania na emeryturze w 2026 roku
Emeryt lub rencista może dodatkowo wykonywać pracę zarobkową, jednak musi przestrzegać określonych limitów przychodów. Po przekroczeniu tych limitów świadczenia mogą być zmniejszone lub całkowicie zawieszone. Limity zarobków dla emerytur i rent są liczone od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał ogłaszanego przez Prezesa GUS (art. 104 ust. 7–8), a kwoty progów podaje ZUS i zmieniają się one co kwartał.
Aktualne progi dorabiania
Emeryt lub rencista od 1 września 2026 roku może dodatkowo dorobić (komunikat Prezesa ZUS z 18 sierpnia 2026 roku):
- Pierwszy próg przychodu - nie więcej niż 6 463,20 zł miesięcznie
- Drugi próg przychodu - nie więcej niż 12 003,10 zł miesięcznie
Pierwszy próg przychodu wynosi 70% przeciętnego wynagrodzenia. Po jego przekroczeniu pobierane świadczenie zostaje zmniejszone o kwotę przekroczenia, nie więcej jednak niż o kwotę maksymalnego zmniejszenia. Drugi próg przychodu wynosi 130% przeciętnego wynagrodzenia. Po jego przekroczeniu następuje całkowite zawieszenie wypłaty świadczenia przez ZUS za dany miesiąc
Wyjątki od limitów dorabiania
Ważną informacją jest to, że limity dorabiania nie dotyczą emerytów, którzy osiągnęli powszechny wiek emerytalny (art. 103 ust. 2). Oznacza to, że kobiety po 60 roku życia i mężczyźni po 65 roku życia mogą co do zasady zarabiać bez ograniczeń. Wyjątek dotyczy emerytury podwyższonej do kwoty najniższej: dopłata do minimum nie przysługuje, jeżeli przychód z pracy lub działalności przekracza kwotę tej dopłaty (art. 87 ust. 5). Ci, którzy nie spełniają kryterium wieku, powinni regularnie monitorować poziom swoich dodatkowych zarobków.
| Próg | Kwota miesięczna | Procent przeciętnego wynagrodzenia | Konsekwencje |
|---|---|---|---|
| Pierwszy | 6 463,20 zł | 70% | Zmniejszenie świadczenia |
| Drugi | 12 003,10 zł | 130% | Zawieszenie świadczenia |
| Brak limitu | Bez ograniczeń | - | Kobiety 60+, mężczyźni 65+ |
Kobieta w wieku 58 lat otrzymująca rentę z tytułu niezdolności do pracy dodatkowo pracuje jako konsultantka. Jej miesięczne zarobki wynoszą 7 000 zł, co przekracza pierwszy próg. W rezultacie jej renta zostanie zmniejszona o kwotę przekroczenia pierwszego progu dorabiania, nie więcej jednak niż o kwotę maksymalnego zmniejszenia.
